संवाद हरवत चालला आहे का? — घरापासून संसदेतपर्यंत…
आपल्या Society मध्ये active groups मध्ये चर्चा होते. वेगवेगळी मते मांडली जातात. कधी मतभेद होतात, कधी वादही होतात.
हे चुकीचे नाही.
पण शेवटी जिथे निर्णय घेतला जातो — Managing Committee किंवा AGM — तिथे सर्व बाजू ऐकून, चर्चा करून आणि मग निर्णय घेणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
कारण Discussion without Decision is incomplete…
पण Decision without Discussion can be dangerous.
आणि हा नियम फक्त Housing Society साठी नाही.
तो Family पासून Lok Sabha पर्यंत सर्वत्र लागू होतो.
संवादाची सुरुवात घरातून
माझ्या अलीकडच्या US trip मध्ये मला एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवली.
Gen-Z आणि Gen-Alpha मधील अनेक मुले हळूहळू “Room Lovers” होत आहेत.
School, college किंवा आवश्यक काम सोडले तर स्वतःची room, mobile, laptop, gaming, social media आणि स्वतःचे digital world…
भारतामध्येही हा trend वाढताना दिसत आहे.
एका घरात चार माणसे असतात, पण चारही जण वेगवेगळ्या screens मध्ये जगत असतील तर आपण technically connected आहोत; पण emotionally आणि intellectually connected आहोत का?
हा प्रश्न मला महत्त्वाचा वाटतो.
यावर उपाय technology बंद करणे नाही.
उपाय आहे — Meaningful Sanvad.
मुलांना फक्त “Mobile बाजूला ठेव” असे सांगण्यापेक्षा त्यांच्यासोबत बसून बोलणे, त्यांचे विचार ऐकणे, आपले अनुभव सांगणे, त्यांच्या प्रश्नांना जागा देणे अधिक आवश्यक आहे.
Family → Society → Democracy
घरात संवाद कमी झाला तर family members मध्ये अंतर वाढते.
Society मध्ये संवाद कमी झाला तर groups तयार होतात, गैरसमज वाढतात आणि प्रत्येक प्रश्न “आपण विरुद्ध ते” असा होतो.
आणि देशाच्या राजकारणात संवाद कमी झाला तर?
तिथेही जवळपास तेच होते.
आजच्या भारतीय राजकीय वातावरणाकडे पाहताना मला याचीच चिंता वाटते.
लोकसभा आणि विधानसभा या मुळात संवादाच्या सर्वोच्च जागा आहेत.
सत्ताधारी पक्षाने आपली बाजू मांडावी.
विरोधी पक्षाने कठोर प्रश्न विचारावेत.
सरकारला उत्तर द्यावे लागावे.
विरोधकांनी ते उत्तर ऐकावे आणि त्यावर प्रतिवाद करावा.
यालाच तर संसदीय लोकशाही म्हणतात.
पण जेव्हा Discussion ची जागा Slogans घेतात, Debate ची जागा Disruption घेते आणि Participation ची जागा Boycott घेतो, तेव्हा शेवटी नुकसान कोणाचे होते?
सत्ताधारी पक्षाचे?
विरोधी पक्षाचे?
माझ्या मते — नुकसान नागरिकांचे आणि लोकशाहीचे होते.
विरोध आवश्यक आहे — पण संवादही आवश्यक आहे
विरोधी पक्षाचे काम केवळ सरकारशी सहमत होणे नाही.
त्यांनी प्रश्न विचारलेच पाहिजेत. सरकारला accountable ठेवले पाहिजे. चुकीच्या निर्णयांना विरोध केला पाहिजे. गरज पडली तर protest, walkout किंवा boycott हेसुद्धा लोकशाहीतील legitimate tools असू शकतात.
पण Boycott हा संवादाचा कायमस्वरूपी पर्याय होऊ शकत नाही.
त्याचप्रमाणे सत्ताधारी पक्षाकडे बहुमत आहे म्हणून “आमच्याकडे numbers आहेत, आम्ही निर्णय घेऊ” अशी मानसिकताही योग्य नाही.Majority gives you the power to decide.
It does not remove the responsibility to listen.
आणि Opposition कडे numbers कमी असले तरी त्यांचा आवाज ऐकला गेला पाहिजे.
कारण लोकशाहीचे सौंदर्य फक्त मतदानात नाही; ते मतभेद असूनही एकमेकांचे म्हणणे ऐकण्यात आहे.
संवाद म्हणजे सहमती नव्हे
हा मुद्दा आपण समजून घेतला पाहिजे.
संवाद म्हणजे मी तुमच्याशी सहमत आहे असे नाही.
संवाद म्हणजे —
तुमचे मत माझ्यापेक्षा वेगळे आहे,
तरीही मी ते ऐकायला तयार आहे.
कदाचित चर्चा झाल्यानंतरही आपण दोघे वेगवेगळ्या मतांवर राहू.
That is perfectly okay.
लोकशाहीमध्ये मतभेद असणारच.
पण मतभेदांचे रूपांतर मनभेदात होऊ नये.
आज Social Media नेही हा प्रश्न वाढवला आहे
आज आपल्याला Discussion पेक्षा Reaction पटकन देता येते.
Like.
Dislike.
Forward.
Troll.
Block.
दोन मिनिटांत आपण एखाद्याला भक्त, विरोधक, Left, Right अशा कोणत्यातरी box मध्ये टाकतो.
आणि एकदा label लावला की त्याचे म्हणणे ऐकण्याची गरजच वाटत नाही.
हीच सवय Family, Society आणि Politics मध्ये आली तर खरी अडचण सुरू होते.
म्हणूनच मला माझ्या Awareness Intelligence या विचाराची येथे अधिक गरज वाटते.
React करण्याआधी थोडे थांबा.
ऐका.
विचार करा.
प्रश्न विचारा.
चर्चा करा.
आणि मग निर्णय घ्या.
संवादाची संस्कृती पुन्हा निर्माण करूया
ती कुठून सुरू करायची?
लोकसभेपासून नाही.
आपल्या घरापासून.
आज dinner table वर mobile थोडा बाजूला ठेवून मुलांशी बोलूया.
Society मध्ये विरोधी मत असलेल्या member चे म्हणणे ऐकूया.
Committee आणि AGM मध्ये निर्णय घेण्याआधी constructive discussion करूया.
आणि आपल्या लोकप्रतिनिधींकडूनही हेच अपेक्षित ठेवूया —
Protest करा, प्रश्न विचारा, सरकारला जाब विचारा…
पण संवादाचे दरवाजे बंद करू नका.
आणि सत्ताधाऱ्यांनाही सांगूया —
बहुमताचा उपयोग निर्णय घेण्यासाठी करा;
विरोधी आवाज दाबण्यासाठी नाही.
कारण शेवटी,
संवाद कमी झाला की अंतर वाढते.
संवाद वाढला की समज वाढते.
आणि समज वाढली की चांगले निर्णय घेण्याची शक्यता वाढते.
Family असो,
Housing Society असो,
Rotary असो,
Lok Sabha असो किंवा संपूर्ण देश…
Good Discussion + Meaningful Sanvad + Awareness Intelligence
= Better Decision Making.
लोकशाहीमध्ये शेवटचा शब्द कोणाचा असावा यापेक्षा,
शेवटचा निर्णय घेण्याआधी प्रत्येकाला बोलण्याची आणि ऐकले जाण्याची संधी मिळाली का?
हा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा आहे.
संवाद जपूया… कारण संवाद जिवंत असेल, तरच लोकशाही जिवंत राहील.
-संजीव चौधरी
No comments:
Post a Comment