मैत्रेय – प्रत्येक नात्यातील हरवलेला मित्र

Best Friend Day निमित्त...

आज Best Friend Day च्या निमित्ताने मैत्रीबद्दल विचार करत असताना माझ्या अभियांत्रिकी शिक्षणाच्या दिवसांतील एक सुंदर आठवण पुन्हा जागी झाली.

सन १९८३. मी GIT, बेळगाव येथे अभियांत्रिकीच्या तिसऱ्या वर्षात होतो. वार्षिक स्नेहसंमेलनासाठी मी एक लघुनाट्य लिहिले होते – "न्यू इलेक्ट्रो अवतार". त्या काळात संगणक, इलेक्ट्रॉनिक्स आणि भविष्यातील तंत्रज्ञान याबद्दल प्रचंड आकर्षण होते. त्या पार्श्वभूमीवर कल्पना केली होती की भगवान विष्णू कलियुगात नवीन अवतार घेण्याचा विचार करत आहेत.

त्या नाटकातील एक प्रसंग आजही तितकाच समर्पक वाटतो.

देवलोकात भगवान विष्णू, लक्ष्मी आणि संचारमंत्री नारदमुनी यांच्यात संवाद सुरू असतो. नारदमुनी पृथ्वीवरील परिस्थितीचा आढावा घेऊन परतलेले असतात.

भगवान विष्णू सांगतात की ते नवीन अवतार घेण्याच्या तयारीत आहेत. लक्ष्मीदेवीही सोबत येण्याची तयारी दर्शवतात. पण विष्णू म्हणतात:

"या वेळी तुझी भूमिका अजून ठरवलेली नाही."

लक्ष्मी आश्चर्याने विचारतात:

"प्रत्येक अवतारात मी असते, मग आता का नाही?"

तेव्हा भगवान विष्णू उत्तर देतात:

"प्रत्येक अवतारात नात्यांमुळे काही ना काही गोंधळ झाला आहे. त्यामुळे या वेळी कोणत्याही नात्याने अवतार घेणार नाही. या वेळी माझे एकच नाते असेल – मित्र. हा माझा मैत्रेय अवतार असेल."

यानंतर नारदमुनी विचारतात:

"भगवन्, हा मैत्रेय अवतार म्हणजे नेमका काय?"

भगवान विष्णूंचे उत्तर आजच्या काळासाठी खूप अर्थपूर्ण आहे:

"कलियुगात प्रत्येक नात्याने आपला आत्मा हरवला आहे. पती-पत्नी, आई-मुलगी, बाप-मुलगा, गुरु-शिष्य अशा प्रत्येक नात्यात मैत्रीचा आत्मा मरण पावत चालला आहे. नाती उरली आहेत, पण त्यातील मित्र हरवला आहे."

१९८३ मध्ये अभियांत्रिकीच्या दिवसांत लिहिलेला हा संवाद २०१४ मध्ये रोटरीच्या "पुष" मासिकासाठी पुन्हा नव्याने साकारला. त्या वेळी फेसबुकच्या वाढत्या प्रभावाची पार्श्वभूमी लक्षात घेऊन संवादात सोशल मीडियाचा संदर्भ जोडला. विशेष म्हणजे, तीन दशकांनंतरही मैत्री आणि नात्यांमधील माणुसकीचा संदेश मात्र तसाच कायम राहिला.

नाटकाच्या शेवटी नारदमुनी भगवान विष्णू आणि लक्ष्मीदेवी यांना पृथ्वीवर फेसबुकचे मायाजाल पसरल्याचे सांगतात आणि लक्ष्मीदेवी भगवान विष्णू यांना फ्रेंड रिक्वेस्ट पाठवायला निघतात. तेव्हा नारदांचे नेहमीचे उद्गार येतात:

"नारायण! नारायण!!"

४३ वर्षांनंतर...

आज २०२६ मध्ये उभा राहून त्या संवादाकडे पाहतो तेव्हा तो अधिकच अर्थपूर्ण वाटतो.

आपण हजारो लोकांशी सोशल मीडियावर जोडलेले असतो. शेकडो कॉन्टॅक्ट्स, डझनभर ग्रुप्स, असंख्य मेसेजेस... पण खऱ्या अर्थाने मन मोकळे करता येईल असे किती मित्र असतात?

खरी मैत्री म्हणजे केवळ एक नाते नाही. ती प्रत्येक नात्याचा आत्मा आहे.

पती-पत्नी मित्र असतील तर संसार फुलतो.

पालक आणि मुले मित्र असतील तर संवाद जिवंत राहतो.

गुरु आणि शिष्य मित्र असतील तर शिक्षण आनंददायी होते.

सहकारी मित्र असतील तर कामाचे ओझे वाटत नाही.

म्हणूनच कदाचित त्या तरुण वयात लिहिलेल्या नाटकातील "मैत्रेय अवतार" ही कल्पना आजही मनाला स्पर्श करते.

भगवान विष्णूंचा अवतार प्रत्यक्ष घ्यायची गरज नाही. आपण प्रत्येकाने आपल्या नात्यांमध्ये मैत्रीचा आत्मा पुन्हा जागवला, तर प्रत्येक घर, प्रत्येक समाज आणि प्रत्येक नाते "मैत्रेय" होईल.

Best Friend Day निमित्त माझ्या सर्व मित्रांना आणि माझ्या आयुष्यातील प्रत्येक नात्यातील मित्राला मनःपूर्वक शुभेच्छा!

कारण शेवटी...

नाते कोणतेही असो, त्यात मैत्री असेल तरच ते खऱ्या अर्थाने जिवंत राहते.

— संजीव चौधरी

८ जून २०२६
www.sanjeevchaudhary.com